K9K TURBO қозғалтқышы — наддувты, қатарлы, сұйықтық салқындатқышты, төрт цилиндрлі, OHC газ тарату механизмімен жабдықталған.
Дизель қозғалтқышының цилиндрлер блогының басы алюминий қорытпасынан жасалған.
Цилиндрлер блогы басының тығыздағышы металдан жасалған, сондықтан ол жоғары температура мен қысымға төзімдірек.
Қозғалтқыштың цилиндрлер блогы сұр шойыннан құйылған, цилиндрлер гильзалары қалыптасқан күйде.
Коленвал подшипниктерінің блок құрамына кіретін шойын қақпақтары бар, бұрандаларды қоса алғанда. Подшипниктердің екі бөлігіне де вкладыштар салынған. Вкладыштарда тілшелі құлыптар және орталық шеңбер бойымен майлау ойықтары бар.
Қозғалтқыштың таратқыш білігі бас денесінде жасалған подшипник төсектеріне орнатылған және осьтік жылжудан тірек фланецтерімен бекітілген.
Коленвал антифрикциялық қабаты бар жұқа қабырғалы болат вкладыштармен жабдықталған негізгі подшипниктерде айналады. Коленвалдың осьтік жылжуы ортаңғы негізгі подшипник төсегінің ойықтарына орнатылған екі жарты сақинамен шектеледі. Подшипниктерге май арналары көлденең (диагональ бойымен) жүргізілген.
Шойыннан құйылған маховик коленвалдың артқы ұшына орнатылып, алты бұрандамен бекітіледі. Маховикке қозғалтқышты стартермен іске қосуға арналған тісті шеңбер престелген.
Поршеньдер алюминий құймаларынан жасалған. Поршень түбінде жану камерасы жағынан бағыттаушы қырлы ойық жасалған, ол сорылатын ауаның құйынды қозғалысын және соның нәтижесінде өте жақсы қоспа түзілуін қамтамасыз етеді. Арнайы салқындату схемасы шығару тактісі кезінде поршеньді салқындатуды қамтамасыз етеді. Поршень тобындағы үйкеліс поршень юбкасының графит жабыны есебінен төмендетілген.
Поршень саусақтары поршеньдердің бобышкаларына саңылаумен орнатылып, шатундардың жоғарғы бастарына кермелеп престелген; шатундардың төменгі бастары негізгі подшипниктерге ұқсас жұқа қабырғалы вкладыштар арқылы коленвалдың шатун мойындарымен жалғанған. Циклдің жоғары максималды қысымына байланысты поршень саусағының диаметрі ұлғайтылған.
Шатундар болаттан, соғылған, қос таврлы қималы сабақпен жасалған. Шатун мен оның қақпағы бір дайындамадан жасалып, біртұтас өңделеді, содан кейін қақпақ арнайы технология бойынша шатуннан сындырылып бөлінеді. Нәтижесінде қақпақтың өз шатунына ең дәл жанасуы қамтамасыз етіледі. Бұл ретте қақпақты басқа шатунға орнатуға жол берілмейді.
Майлау жүйесі аралас. Май картерден май сорғысымен сорылып, май сүзгісінен өтіп, қозғалтқышқа қысыммен беріледі. Артық қысым клапаны бар май сорғысы коленвал жұлдызшасынан роликті шынжырмен қозғалысқа келтіріледі. Қозғалтқыштың коленвалы астында майдың жылдам ағып кетуіне кедергі болатын май шағылыстырғыш қалқан орналасқан. Алюминий қорытпасынан жасалған қозғалтқыш картері алдыңғы және артқы қақпақтармен біріктіріліп, олармен бірге цилиндрлер блогына бекітілген.
Майлау жүйесіне сондай-ақ май жылуалмастырғышы 6 және май сүзгісі 3 кіріктірілген (5-сур.). Май сүзгісінің корпусында майдың кері ағып кетуіне мүмкіндік беретін артық қысым клапаны да бекітілген. Май сүзгісі ауыспалы қағаз сүзгі элементімен жабдықталған.
Қозғалтқыштың салқындату жүйесі герметикалық, кеңейту багімен жабдықталған, блоктағы цилиндрлерді, жану камераларын және цилиндрлер блогы басындағы газ арналарын қоршайтын құю арқылы жасалған салқындату көйлегінen тұрады. Салқындатқыш сұйықтықтың мәжбүрлі айналымын коленвалдан қосалқы агрегаттар белдігімен жетегі бар центрден тепкіш су сорғысы қамтамасыз етеді. Салқындатқыш сұйықтықтың қалыпты жұмыс температурасын ұстап тұру үшін салқындату жүйесіне қозғалтқыш қызбаған және салқындатқыш сұйықтық температурасы төмен кезде жүйенің үлкен шеңберін жабатын термостат орнатылған.
Турбонаддув және пайдаланылған газдарды рециркуляциялау жүйесі. Шығару коллекторы турбонагнетатель фланеціне сомындармен бекітілген. Турбонагнетатель пайдаланылған газдармен қозғалысқа келтірілетін турбина арқылы ауа қысымын арттыруға қызмет етеді. Турбина подшипниктерін майлау қозғалтқыштың жалпы майлау жүйесіне кіреді. Турбонаддув жүйесі пайдаланылған газдарды рециркуляциялау жүйесімен толықтырылған. Жүйеге берілетін пайдаланылған газдар мөлшері пайдаланылған газдарды рециркуляциялау электромагниттік клапанымен реттеледі, оның конустық итергіші клапанның әртүрлі күйінде айналма тесіктің қимасын өзгертеді.
Қоректендіру жүйесі
Дизель қозғалтқышының цилиндрлеріне поршень төмен қозғалғанда таза ауа сорылады. Сығу жүрісі кезінде цилиндрдегі қысым күрт артады, бұл ретте ондағы температура дизель отынының тұтану температурасынан жоғары болады. Егер поршень ЖӨН алдында болса, +700—900 °C дейін қыздырылған цилиндрге дизель отыны бүркіледі, ол өздігінен тұтанады, сондықтан тұтану шамдары қажет емес.
Алайда қозғалтқышты ұзақ тұрғаннан кейін (суық күйде) іске қосу кезінде, әсіресе ауа температурасы төмен болса, жанғыш қоспаны тұтандыру үшін қарапайым сығу жиі жеткіліксіз. Бұл жағдай үшін жану камерасына қыздыру шамдары орнатылған, олар форсунка шашыратқышынан шыққан отын ағыны шамның қызған ұшына түсіп, тұтанатындай етіп орналастырылған.
Қыздыру шамдары стартер қосылуының алдындағы сәтте автоматты түрде қосылады. Бұл ретте аспаптар комбинациясында 9 сигнализаторы қосылады (7-сур. қараңыз), ал қыздыру шамдары жоғары температураға дейін қыза бастайды. Шамдарды қыздырудың басты мақсаты — цилиндрге бүркілетін отынның сенімді тұтануы. Шамдар қажетті температураға қызғаннан кейін (әдетте бұл бірнеше секунд алады) сигнализатор өшеді және қозғалтқышты іске қосуға болады. Әдетте қозғалтқыш температурасы неғұрлым жоғары болса, сигнализатор соғұрлым тез өшеді.
Қозғалтқышты іске қосу алдында (немесе көбінесе одан кейін көп ұзамай) қыздыру шамдары ажыратылады. Қазіргі қозғалтқыштардың көпшілігінде олар суық қозғалтқыш жұмысы кезінде атмосфераға зиянды шығарындылар деңгейін төмендету, сондай-ақ әлі толық қызбаған қозғалтқышта жану процесін тұрақтандыру үшін іске қосылғаннан кейін бірнеше минутқа дейін жұмысын жалғастыра алады. Содан кейін шамдарға ток беру тоқтатылады. Осылайша, дизель қозғалтқышын іске қосу және оның одан әрі жұмысы қыздыру шамдарының дұрыс жұмысына тікелей байланысты.
Отын жоғары қысымды отын сорғысымен (ЖҚОС) тікелей отын багінен беріледі. ЖҚОС-та отын бүрку алдында сығылады, содан кейін қозғалтқыш цилиндрлеріне олардың жұмыс ретімен беріледі. Бір мезгілде ЖҚОС реттегіші газ педалінің күйіне байланысты отынды мөлшерлейді. Форсункалар арқылы дизель отыны белгілі бір уақытта тиісті цилиндрдің алдын ала жану камерасына бүркіледі. Алдын ала жану камерасының (құйынды камераның) пішінінің арқасында келетін ауа сығу кезінде белгілі бір құйынды алады, соның нәтижесінде отын ауамен оңтайлы араласады.
Отын ЖҚОС-қа түспес бұрын отын сүзгісінен өтіп, онда ластанулар мен судан тазартылады. Сондықтан сүзгіні регламентке сәйкес уақтылы ауыстыру маңызды. ЖҚОС күтімді қажет етпейді. Сорғының барлық қозғалатын бөліктері дизель отынымен майланады. ЖҚОС коленвал шкивінен тісті белдікпен қозғалысқа келтіріледі.
Дизель қозғалтқышында жанғыш қоспаның өздігінен тұтануы жүретіндіктен, тұтану жүйесі қажет емес, ал ЖҚОС-та электромагниттік клапан орнатылған. Қозғалтқышты тоқтату үшін электромагниттік клапанға кернеу беру тоқтатылады және клапан отын арнасын жабады, соның арқасында отын берілуі тоқтап, қозғалтқыш тоқтайды. Стартер қосылғанда электромагниттік клапанға кернеу беріледі және ол отын арнасын ашады.
Қозғалтқыш сипаттамалары:
- сығу дәрежесі — 18,25;
- цилиндр диаметрі — 76 мм;
- поршень жүрісі — 80,5 мм;
- қозғалтқыштың жұмыс көлемі — 1461 см³.
Қозғалтқыш бөлшектерін тарту моменттері (даН·м)
- Цилиндрлер блогы басының бекіту бұрандалары — схема бойынша 2,5 даН·м, содан кейін 255° ± 10°-қа бұру
- Таратқыш білік подшипниктері қақпақтарының бекіту бұрандалары — 1
- Таратқыш біліктің тісті шкивінің бекіту бұрандасы — 3 + 84°
- Вакуумдық сорғының бекіту бұрандалары — 2,1
- Цилиндрлер блогы басындағы термостат блогының бекіту бұрандалары — 1
- Шығару коллекторының бекіту шпилькаларының сомындары — 2,6
- Пайдаланылған газдарды рециркуляциялау клапанының бекіту бұрандалары — 2,1
- Алдын ала қыздыру шамдары — 1,5
- ЖҚОС бекіту бұрандалары — 2,1
- Форсунка фланецінің бекіту бұрандасы — 2,8
- Отын рампысының бекіту бұрандалары — 2,8
- Жоғары қысымды отын құбырының штуцері — 3,8
- Цилиндрлер блогы басы қақпағының бекіту бұрандалары — 1
- Құбырколлекторын шығару коллекторына бекіту шпилькаларының сомындары — 2,6
- Турбокомпрессордың қайтару май құбырының штуцері — 0,9
- Турбокомпрессордың беру май құбырының штуцері — 2,3
- ГРМ жетегінің керу ролигінің бекіту бұрандасы — 2,5
- ЖӨН бекіткішіне арналған тесіктің тығыны — 2
- Цилиндрлер блогы басының маятниктік тірегінің бекіту бұрандалары — 2,1
- Жылуалмастырғыштың қосылу ниппелі — 4,5
- Май сүзгісі кронштейнінің бекіту бұрандалары — 4,5
- Коленвалдың негізгі подшипниктері қақпақтарының бекіту бұрандалары — 2,7 + 47° ± 5°
- Шатун қақпақтары бұрандаларының сомындары — 2 + 45° ± 6°
- Детонация датчигі — 2
- Май деңгейінің датчигі — 2,2
- Май сорғысының бекіту бұрандалары — 2,5
- Қозғалтқыштың май поддонының бекіту бұрандалары — процедура сипаттамасын қараңыз
- Су сорғысының бекіту бұрандалары — 1,1
- Маховиктің бекіту бұрандалары — 5-тен 5,5-ке дейін
- Ілінісу қабының бекіту бұрандалары — 0,8
- Шкивтің бекіту бұрандасы — 2 + 130° ± 15°
- Су сорғысының беру құбырының бекіту бұрандасы — 2
- Көпфункционалды кронштейннің бекіту бұрандалары — 4
- Генератордың бекіту бұрандалары — 2,1
- Руль күшейткіші сорғысының бекіту бұрандалары — 2,1
- Кондиционер компрессорының бұрандалары — 2,1
