ВАЗ-2123 автомобилі 2015 жылдан бастап ЕУРО-5 токсиндік нормаларына сәйкес ME17.9.71 2123-1411020-50 контроллері бар қозғалтқыштың электрондық басқару жүйесімен жабдықталған.
Қозғалтқыштың электрондық басқару жүйесі (ЭБЖ) контроллерден, қозғалтқыш пен автомобиль жұмысының параметрлерінің датчиктерінен, сондай-ақ атқарушы құрылғылардан тұрады.
Контроллер арнайы мақсаттағы мини-компьютер болып табылады, оның құрамына жедел сақтау құрылғысы (ЖСҚ), бағдарламаланатын тұрақты сақтау құрылғысы (БТСҚ) және электрлік қайта бағдарламаланатын сақтау құрылғысы (ЭҚБСҚ) кіреді.
ЖСҚ микропроцессормен қозғалтқыштың жұмысы туралы ағымдағы ақпаратты (өлшенетін параметрлерді) және есептік деректерді уақытша сақтау үшін пайдаланылады.
Сондай-ақ ЖСҚ-ға туындайтын ақаулықтардың кодтары жазылады.
Бұл жады энергияға тәуелді, яғни электр қоректенуі тоқтағанда (аккумулятор батареясын өшіргенде немесе контроллерден сымдар шоғырының қалтасын ажыратқанда) оның мазмұны өшіріледі.
БТСҚ қозғалтқышты басқару бағдарламасын сақтайды, ол жұмыс командаларының (алгоритмдердің) реттілігін және калибрлеу деректерін (параметрлерді) қамтиды.
БТСҚ қозғалтқыш жұмысының маңызды параметрлерін анықтайды: айналу моменті мен қуаттың өзгеру сипаты, отын шығыны, тұтанудың алдын ала бұрышы, пайдаланылған газдардың құрамы және т. б. БТСҚ энергияға тәуелсіз, яғни оның жадының мазмұны қоректену өшірілгенде өзгермейді.
ЭҚБСҚ контроллердің, қозғалтқыштың және автомобильдің идентификаторларын сақтайды.
Пайдалану параметрлерін, сондай-ақ қозғалтқыш пен автомобиль жұмыс режимдерінің бұзылуларын жазады. Энергияға тәуелсіз жады болып табылады.
Контроллер қозғалтқышты басқару жүйесінің орталық құрылғысы болып табылады.
Ол датчиктерден ақпарат алады және атқарушы механизмдерді басқарады, автомобиль көрсеткіштерінің берілген деңгейінде қозғалтқыштың оңтайлы жұмысын қамтамасыз етеді.
Контроллер жолаушы аяғы аймағында орналасқан және алдыңғы қалқанға бекітілген.
Контроллер атқарушы механизмдерді басқарады, мысалы, отын форсункалары, электржетекті дроссель патрубкі, тұтану катушкасы, оттегі датчигінің қыздырғышы, адсорбер үрлеу клапаны және түрлі релелер.
Контроллер басты реленің (тұтану релесінің) қосылуы мен өшірілуін басқарады, ол арқылы аккумулятор батареясынан қоректену кернеуі жүйе элементтеріне беріледі (электрбензонасос, электржелдеткіш, басқару блогы және АҚЖ күй индикаторынан басқа).
Контроллер тұтануды қосқанда басты релені қосады.
Тұтануды өшіргенде контроллер басты реленің өшірілуін келесі қосуға дайындалуға қажетті уақытқа кідіртеді (есептеулерді аяқтау, дроссель қалқанын қозғалтқышты іске қосуға дейінгі күйге орнату).
Тұтануды қосқанда контроллер жоғарыда аталған функцияларды орындаудан басқа, АҚЖ-мен ақпарат алмасады (егер иммобилизация функциясы қосылған болса).
Егер алмасу нәтижесінде автомобильге қатынауға рұқсат берілгені анықталса, контроллер қозғалтқышты басқару функцияларын орындауды жалғастырады.
Кері жағдайда қозғалтқыштың жұмысы бұғатталады.
Контроллер сонымен қатар жүйені диагностикалау функциясын орындайды.
Ол жүйе элементтерінің ақаулықтарының бар-жоғын анықтайды, сигнализаторды қосады және өз жадында ақаулықтың сипатын білдіретін және механигіне жөндеу жүргізуге көмектесетін кодтарды сақтайды.
Қозғалтқышты басқару жүйесінде цифрлық шығыс сигналының жиілік сипаттамасы бар термоанемометриялық типті АМШД пайдаланылады.
Ол ауа сүзгісі мен кіру құбырының шлангісінің арасында орналасқан.
АМШД сигналы жиіліктік (Гц) сигнал болып табылады, оның импульстерінің қайталану жиілігі датчик арқылы өтетін ауа мөлшеріне байланысты (ауа шығыны артқанда артады).
Диагностикалық аспап датчиктің көрсеткіштерін сағатына килограмммен ауа шығыны ретінде оқиды.
Дроссель қалқанының орны датчиктері (ДҚОД)
ЭДП бар жүйеде екі ДҚОД қолданылады.
ДҚОД электржетекті дроссель патрубкінің құрамына кіреді.
ДҚОД потенциометриялық типті резистор болып табылады, оның бір шығысына контроллерден тірек кернеу (5 В), екіншісіне — контроллерден «масса» беріледі.
Потенциометрдің жылжымалы контактісімен қосылған шығыстан ДҚОД шығыс сигналы контроллерге беріледі.
Контроллер акселератор педалінің орнына сәйкес электржетектің көмегімен дроссель қалқанының орнын басқарады.
ДҚОД көрсеткіштері бойынша контроллер дроссель қалқанының орнын қадағалайды.
Тұтануды қосқанда контроллер қалқанды іске қосу алдындағы күйге орнатады, оның ашылу дәрежесі салқындату сұйықтығының температурасына байланысты.
Дроссель қалқанының іске қосу алдындағы күйінде ДҚОД 1 шығыс сигналы 0,65–0,79 В шегінде, ДҚОД 2 шығыс сигналы — 4,21–4,35 В шегінде болуы тиіс.
Егер 15 секунд ішінде қозғалтқышты іске қоспаса және акселератор педалін баспаса, контроллер дроссель патрубкінің электржетектің қуатсыздандырады және дроссель қалқаны дроссельдің 7–8 % ашылу күйіне орнатылады.
Дроссель қалқанының электржетектің қуатсыз күйінде (LIMP HOME) ДҚОД 1 шығыс сигналы 0,80–0,85 В шегінде, ДҚОД 2 шығыс сигналы — 4,15–4,20 В шегінде болады.
Әрі қарай егер 15 секунд ішінде ешқандай әрекет жасалмаса, дроссель қалқанының 0-орнын тексеру («үйрету») режимі басталады — дроссель қалқанын толық жабу және іске қосу алдындағы күйге ашу, және әрі қарай дроссель қалқанының электржетекті қайтадан қуатсыз режимге өтеді.
Дроссель қалқанының кез келген күйінде ДҚОД 1 және ДҚОД 2 сигналдарының қосындысы (5±0,1) В тең болуы тиіс.
ДҚОД тізбектерінің ақаулығы туындағанда контроллер дроссель қалқанының электржетектің қуатсыздандырады, өз жадына оның кодын жазады және сигнализаторды қосады.
Бұл жағдайда дроссель қалқаны дроссельдің 7–8 % ашылу күйіне орнатылады.
Электрондық акселератор педалі (ЭАП)
Электрондық дроссель торабы бар автомобильдерде электрондық акселератор педалі қолданылады, ол акселератор педалінің орны туралы сигналды контроллерге электрлік жолмен береді.
Электрондық газ педалі жүргізушінің оң аяғы астындағы кронштейнде орналасқан.
Электрондық газ педалінде акселератор педалінің орнының екі датчигі (АПОД) пайдаланылады.
АПОД потенциометриялық типті резисторлар болып табылады, оларға контроллерден 5 В қоректену беріледі.
АПОД педаль рычагінің жетегімен механикалық байланысқан.
Педаль рычагі мен корпус арасындағы екі тәуелсіз серіппе қайтару күшін жасайды.
ЭАП-тан аналогтық электр сигналын ала отырып, контроллер дроссель қалқанының орнын басқару сигналын қалыптастырады.
АПОД шығыс кернеуі акселератор педалінің басылуына пропорционалды өзгереді.
Акселератор педалі босатылғанда АПОД 1 сигналы 0,46–0,76 В шегінде, АПОД 2 сигналы — 0,23…0,38 В шегінде болуы тиіс.
Акселератор педалі толық басылғанда АПОД 1 сигналы 2,80–3,10 В шегінде, АПОД 2 сигналы — 1,40…1,55 В шегінде болуы тиіс.
Акселератор педалінің кез келген күйінде АПОД 1 сигналы АПОД 2 сигналынан екі есе үлкен болуы тиіс.
Салқындату сұйықтығының температура датчигі (ССЖТД)
Датчик қозғалтқыштың салқындату сұйықтығы ағынында, қозғалтқыштың су көйлегін шығару патрубкінде орнатылған.
Салқындату сұйықтығының температура датчигінің сезімтал элементі термистор болып табылады, яғни электр кедергісі температураға байланысты өзгеретін резистор.
Жоғары температура төмен кедергіні тудырады, ал салқындату сұйықтығының төмен температурасы — жоғары кедергіні.
Контроллер салқындату сұйықтығының температура датчигінің тізбегіне 5 В кернеу береді.
Детонация датчигі (ДД)
Детонация датчигі (ДД) цилиндр блогына орнатылған.
ДД пьезокерамикалық сезімтал элементі айнымалы ток кернеуінің сигналын генерациялайды, оның амплитудасы мен жиілігі қозғалтқыштың тербеліс параметрлеріне сәйкес келеді.
Детонация туындағанда белгілі бір жиіліктегі тербелістердің амплитудасы артады.
Бұл жағдайда контроллер детонацияны басу үшін тұтанудың алдын ала бұрышын түзетеді.
Басқарушы оттегі датчигі (БОД)
Бензин қозғалтқыштарының пайдаланылған газдарының токсинділігін ең тиімді төмендету қоспадағы ауа мен отынның массалық қатынасы (14,5–14,6) : 1 болғанда қол жеткізіледі.
Бұл қатынас стехиометриялық деп аталады.
Отын-ауа қоспасының осы құрамында каталитикалық бейтараптандырғыш пайдаланылған газдармен шығарылатын көмірсутектердің, көміртегі тотығының және азот тотықтарының мөлшерін ең тиімді төмендетеді.
Бейтараптандырғыштың ең жоғары тиімділігіне қол жеткізу мақсатында пайдаланылған газдардың құрамын оңтайландыру үшін пайдаланылған газдардағы оттегінің болуы бойынша кері байланысы бар тұйық контурлы отын беру басқаруы қолданылады.
Диагностикалық оттегі датчигі (ДОД)
Пайдаланылған газдардағы көмірсутектердің, көміртегі тотығының және азот тотықтарының құрамын төмендету үшін каталитикалық бейтараптандырғыш пайдаланылады.
Бейтараптандырғыш көмірсутектер мен көміртегі тотығын тотықтырады, нәтижесінде олар су буы мен көмірқышқыл газына айналады.
Бейтараптандырғыш сондай-ақ азот тотықтарынан азотты қалпына келтіреді.
Контроллер бейтараптандырғыштан кейін орнатылған диагностикалық оттегі датчигінің сигналын талдай отырып, бейтараптандырғыштың тотығу-қалпына келтіру қасиеттерін қадағалайды.
Автомобиль жылдамдығының датчигі (АЖД)
Автомобиль жылдамдығының датчигі контроллерге автомобильдің қозғалыс жылдамдығы туралы хабарлайтын импульстік сигнал береді. АЖД тарату қорабының кіру білігіне орнатылған.
Жетекші дөңгелектер айналғанда АЖД автомобиль қозғалысының әр метріне 6 импульс шығарады.
Контроллер автомобиль жылдамдығын импульстердің қайталану жиілігі бойынша анықтайды.
Иінді біліктің орны датчигі (ИБОД)
Иінді біліктің орны датчигі білікшелі білік жетегінің қақпағында, қозғалтқыштың иінді білігіне бекітілген тапсырма беруші дискінің тіс шыңынан шамамен 1±0,4 мм қашықтықта орнатылған.
Тапсырма беруші диск генератор жетегінің шкивімен біріктірілген және 6° қадаммен орналасқан 58 тісі бар тісті дөңгелекті және екі өткізіп жіберілген тістерден құрылған синхрондауға арналған «ұзын» ойықты білдіреді.
Дискінің тісті секторының «ұзын» ойықтан кейінгі бірінші тісінің ортасы ИБОД осімен сәйкес келгенде, қозғалтқыштың иінді білігі 1-ші және 4-ші цилиндрлердің жоғарғы өлі нүктесіне дейін 114° (19 тіс) күйінде болады.
Тапсырма беруші диск айналғанда датчиктің магнит өткізгішіндегі магнит ағыны өзгереді, оның орамасында айнымалы ток кернеуінің импульстерін тудырады.
Контроллер осы импульстердің саны мен қайталану жиілігі бойынша иінді біліктің орны мен айналу жиілігін анықтайды және форсункалар мен тұтану катушкасын басқару импульстерінің фазасы мен ұзақтығын есептейді.
Фаза датчигі (білікшелі біліктің орны датчигі)
Фаза датчигі цилиндр блогы басының қырлысына орнатылады.
Датчиктің жұмыс принципі Холл эффектісіне негізделген.
Қозғалтқыштың білікшелі білігінде арнайы штифт бар.
Штифт датчиктің ұшына қарсы өткенде, датчик контроллерге төмен деңгейлі кернеу импульсін (шамамен 0 В) береді, бұл 1-ші цилиндр поршенінің сығу тактісіндегі орнына сәйкес келеді.
Фаза датчигінің сигналы контроллермен қозғалтқыш цилиндрлерінің жұмыс тәртібіне сәйкес отынды ретті шашыратуды ұйымдастыру үшін пайдаланылады.
Тежеу сигналының ажыратқышы
Тежеу сигналының ажыратқышы тежеу педалі торабының құрамына кіреді және ЭБЖ контроллеріне жүргізушінің тежеу педалін басуы/босатуы туралы тиісті сигналдарды беруге арналған.
Дроссель қалқанын сымдар арқылы басқару (Е-газ) жүйелерінде тежеу педалі ажыратқышының сигналдары маңызды рөл атқарады, өйткені олар ЭБЖ контроллерінің бағдарламалық жасақтамасының қауіпсіздік функциясымен пайдаланылады.
Осы себепті тежеу сигналы ажыратқышының әрқашан жұмыс күйінде болуын қамтамасыз ету өте маңызды.
Оның функционалдық ауысу сипаттамасы сәйкес келмеген жағдайда, мысалы, нұсқаулықта көрсетілген реттеу мәндерінің өздігінен өзгеруі кезінде (тежеу педалінің тербелістері, ажыратқыш пен педаль блогының тозуы салдарынан), автомобиль қозғалтқышы мәжбүрлі түрде азайтылған қуатпен авариялық жұмыс режиміне өтуі мүмкін.
Ілінісу педалінің орны сигналының ажыратқышы
Ілінісу педалінің орны сигналының ажыратқышы ілінісу педалі торабының құрамына кіреді және ЭБЖ контроллеріне ілінісу педалінің басылғаны туралы сигнал беруге арналған.
Ажыратқыштың тұтану құлыпының «15» клеммасынан кернеуді коммутациялайтын бір контакт тобы бар.
Ілінісу педалі басылғанда контактілер ажыратылады.
Ілінісу педалінің орны ажыратқышының сигналы ЭБЖ контроллерінің бағдарламалық жасақтамасымен автомобильдің жүріс сипаттамаларын жақсарту үшін пайдаланылады.
