Газотурбиналық қысымдау және қысымдау ауасын салқындату жүйесі пайдаланылған газдар энергиясының бір бөлігін пайдалану арқылы қозғалтқыш цилиндрлеріне алдын ала сығылған және салқындатылған ауаны беруді қамтамасыз етеді.
Қысымдау цилиндрлерге келетін ауа зарядының тығыздығын арттыруға және сол жұмыс көлемінде көбірек отын жағып, қозғалтқыштың литрлік қуатын арттыруға мүмкіндік береді.
Қысымдауы бар қозғалтқыштарды пайдалану ұзақ көтерілулерде, қиылысқан жерлерде және тау жағдайларында пайдалану мүмкіндіктерін кеңейтеді.
Қозғалтқыштың газотурбиналық қысымдау жүйесі (1-сур.) екі ауыспалы турбокомпрессордан (ТКР), шығарынды және кіріс коллекторлары мен патрубоктарынан, «ауа-ауа» типті қысымдау ауасын салқындатқыштан (ҚАС), кіргізу және шығару құбырларынан тұрады.
Ауа турбокомпрессордың центрден тепкіш компрессорына ауатазартқыштан келіп, сығылады және қысыммен ҚАС-қа беріледі, содан кейін салқындатылған ауа қозғалтқышқа келеді.
Турбокомпрессорлар шығарынды патрубоктарына әр цилиндр қатарына бір-бірден орнатылады.
Шығарынды коллекторлар мен патрубоктар жоғары беріктіктегі шойыннан жасалған.
Турбокомпрессорлар турбинасының орнату фланецтері, шығарынды патрубоктар мен коллекторлар арасындағы газ түйіспелерін тығыздау ыстыққа төзімді болаттан жасалған төсемдермен жүзеге асырылады.
Төсемдер бір реттік пайдалану бөлшектері болып табылады және жүйені бөлшектеу кезінде ауыстырылуы тиіс.
Шығарынды коллектор мен цилиндр қақпағы арасындағы газ түйіспесі металл қапталған таспамен жиектелген асбест-болат парағынан жасалған төсеммен тығыздалады.
Шығарынды коллекторлар тұтас құйылған түрде орындалады және цилиндр қақпақтарына болттармен бекітіліп, құлыптау шайбаларымен контрагайкаланады.
Қыздыру кезінде пайда болатын бұрыштық орын ауыстыруларды өтеу үшін шығарынды коллекторды бекіту болттарының бастарының астына арнайы сфералық шайбалар орнатылады.
Қозғалтқыштың турбоқысымдау және қысымдау ауасын салқындату жүйесі герметикалық болуы тиіс. Жүйенің герметикалық еместігі бөлшектердің жылу кернеулігінің артуына, қозғалтқыштың қуаты мен ресурсының төмендеуіне әкеледі.
Сонымен қатар, кіріс трактының герметикалық еместігі цилиндр-поршень тобының «шаңды» тозуына және қозғалтқыштың мерзімінен бұрын істен шығуына әкеледі.
Турбокомпрессорлардың мойынтіректерін майлау қозғалтқыштың майлау жүйесінен металл өрімді фторпласт түтіктері арқылы жүзеге асырылады.
Турбокомпрессорлардан май ағызу болат түтіктер арқылы қозғалтқыштың картеріне жүзеге асырылады.
Қозғалтқышқа екі ТКР 7С-6 турбокомпрессоры орнатылады. ТКР7С-6 турбокомпрессорларының орнына «Schwitzer» фирмасының S2B/7624TAE/0,76D9 турбокомпрессорлары орнатылуы мүмкін.
Турбокомпрессорлардың техникалық сипаттамалары кестеде келтірілген.
ТКР 7С-6 турбокомпрессоры центрге тартқыш турбинадан және центрден тепкіш компрессордан тұрады, олар мойынтірек торабымен бір-бірімен қосылған.
Жоғары беріктіктегі шойыннан жасалған қос кірісті корпусы 7 (3-сур.) бар турбина пайдаланылған газдардың энергиясын турбокомпрессор роторының айналу кинетикалық энергиясына айналдырады, ол әрі қарай компрессор сатысында ауаны сығу жұмысына айналады.
Турбокомпрессор роторы 10 білігі бар турбина дөңгелегінен 9, компрессор дөңгелегінен 20, май шағылдырғыштан 16 және 19 гайкамен білікке бекітілген 15 төлкеден тұрады.
Турбина дөңгелегі ыстыққа төзімді қорытпадан балқымалы үлгілер бойынша құйылады және білікпен үйкеліспен дәнекерленеді.
Айналу бағыты бойынша артқа қарай иілген қалақтары бар компрессор дөңгелегі алюминий қорытпасынан жасалады және механикалық өңдеуден кейін 0,4 г·мм шамасына дейін динамикалық теңгереледі.
Ротор білігінің мойынтірек мойындары 1–1,5 мм тереңдікке ЖЖҚ (жоғары жиілікті қыздыру) арқылы шынықтырылады. Механикалық өңдеуден кейін ротор 0,5 г·мм шамасына дейін динамикалық теңгереледі.
Төлке, май шағылдырғыш, компрессор дөңгелегі ротор білігіне орнатылып, 7,8–9,8 Н·м (0,8–1,0 кгс·м) айналдыру моментімен гайкамен тартылады.
Жинаудан кейін ротор қосымша теңгерілмейді, тек білік мойындарының радиалдық жүгірісі тексеріледі.
Радиалдық жүгіріс 0,03 мм-ден аспаған кезде ротор бөлшектеріне бір жазықтықта белгілер қойылады және ротор турбокомпрессорды жинауға жіберіледі.
Роторды мойынтірек корпусына орнатқан кезде ротор бөлшектеріндегі белгілерді сәйкестендіру қажет.
Ротор 5 мойынтіректерінде айналады, олар жүзгіш айналмалы төлкелер болып табылады.
Ротордың осьтік орын ауыстырулары 3 мойынтірек корпусы мен 2 қақпақ арасында қысылған 4 тірек мойынтірегімен шектеледі. Мойынтіректер қоладан жасалады.
Турбинадан компрессорға жылу беруді азайту мақсатында турбокомпрессордың мойынтірек корпусы шойын корпус пен алюминий қорытпасынан жасалған қақпақтан құрама түрде орындалған.
Турбина корпусы мен мойынтірек корпусы арасындағы жылу беруді азайту үшін ыстыққа төзімді болаттан жасалған 11 экран орнатылады.
Мойынтірек корпусында 14 май тастағыш экран орнатылады, ол серпімді кесілген сақиналармен 8 бірге корпус қуысынан майдың ағуын болдырмайды.
«Компрессор корпусы — мойынтірек корпусы» қосылысында ауа ағуларын жою үшін 21 резеңке тығыздағыш сақина орнатылады.
Турбина мен компрессор корпустары мойынтірек корпусына 13, 18 болттар мен 12, 17 планкалар арқылы бекітіледі. Мұндай құрылым корпустарды бір-біріне кез келген бұрышпен орнатуға мүмкіндік береді, бұл өз кезегінде ТКР-ды қозғалтқышқа орнатуды жеңілдетеді.
Газотурбиналық қысымдау жүйесіне қызмет көрсету және қысымдау ауасын салқындату қозғалтқышты пайдалану процесінде сыртқы қарау арқылы пайдаланылған газдар газ құбыры трассасының, қозғалтқышқа ауа берудің герметикалығы тексеріледі.
Көрсетілген жүйелердің бөлшектері мен тораптарының бекітілу сенімділігі мерзімді түрде тексеріледі, қажет болған жағдайда болттарды, бекітпе гайкаларды және қысқыштарды қайта тарту жүргізіледі.
Турбокомпрессордың жұмысы қозғалтқыштың параметрлері мен жұмыс қабілеттілігіне айтарлықтай әсер етеді. Турбокомпрессордың ақаулығы қозғалтқыштың бұзылуына әкелуі мүмкін.
Турбокомпрессорлар пайдалану кезінде реттеулерді талап етпесе де, зауыт-дайындаушымен белгіленген қозғалтқышқа техникалық қызмет көрсету ережелерін жүйелі түрде орындау және турбокомпрессорлардың жұмысын мерзімді түрде құлақпен бақылау қажет.
ТҚ-2 кезінде турбокомпрессорлар роторларының айналу жеңілдігін тексеру қажет. Ол үшін пайдаланылған газдарды шығару жүйесінің қабылдау құбырын шешу керек.
Содан кейін ротордың шекті осьтік және радиалдық қалыптарында қалай айналатынын қолмен тексеру керек.
Ротор жеңіл, кептелусіз және турбокомпрессордың қозғалмайтын бөлшектеріне тимей айналуы тиіс.
Турбокомпрессордың мойынтіректері майдың мөлшері мен тазалығына өте сезімтал, сондықтан мойынтірек торабының қалыпты жұмысының қажетті шарттары қозғалтқыштың майын және май сүзгісінің сүзгі элементтерін уақтылы ауыстыру, сондай-ақ зауыт-дайындаушымен ұсынылған май маркаларын пайдалану болып табылады.
Маусымдық техникалық қызмет көрсету кезінде турбокомпрессорларды екі жылда бір рет қозғалтқыштан центрден тепкіш компрессорды тазалау үшін шешу ұсынылады. Агрегатты шығарынды коллекторымен бірге шешкен жөн.
Центрден тепкіш компрессорды тазалауды келесі реттілікпен орындау қажет:
- компрессор корпусы мен қақпақтың ұштық беттеріне сәйкестендірілген сызықтар салу;
- компрессор корпусының бекітпе болттарын бұрап алу;
- бобышкаларға балғамен жеңіл соғу арқылы компрессор корпусын шешу;
- қақпақтың ойығындағы резеңке тығыздағыш сақинаны қарау. Ақаулар (кесіктер, серпімділікті жоғалту) анықталған кезде тығыздағыш сақинаны ауыстыру;
- компрессор дөңгелегінің қалақтарын қарау. Компрессор корпусымен жанасу іздері, қалақтардың деформациясы немесе олардың бұзылуы анықталған кезде турбокомпрессор мамандандырылған кәсіпорында жөнделуге немесе ауыстырылуға тиіс;
- компрессор корпусының ішкі қуысын, қақпақтың бетін дизель отынына батырылған шүберекпен жуу. Компрессор дөңгелегін тазалау кезінде қалақтар арасындағы беттерді дизель отынын пайдаланып, қылды щеткамен тазалау ұсынылады;
- ротордың айналу жеңілдігін тексеру, ротордың кептелуіне жол берілмейді;
- жинау алдында тығыздағыш сақинаны мотор майымен майлау, сызықтарды сәйкестендіру, компрессор корпусын қақпақ дискісіне орнату, болттарды динамометриялық кілтпен тарту қажет.
Ротордың айналу жеңілдігін тағы бір рет тексеру. Ротор дөңгелектерінің шекті осьтік және радиалдық қалыптарында корпус бөлшектерімен жанаспауы тиіс.
Турбокомпрессор роторы жоғары дәлдікпен теңгерелетіндіктен, қысымдау агрегаттарын толық бөлшектеу, жөндеу және қызмет көрсету қажетті жабдыққа, құралдарға, құрылғыларға, аспаптарға және білікті персоналға ие мамандандырылған кәсіпорындарда жүзеге асырылуы тиіс.
Маусымдық техникалық қызмет көрсету кезінде ҚАС-та жиналған конденсатты ағызу қажет.
