Газ тарату механизмі цилиндрлерге жаңа ауа зарядын кіргізуді және олардан пайдаланылған газдарды шығаруды қамтамасыз етуге қызмет етеді.
Кіріс және шығыс клапандары поршеньнің белгілі қалыптарында ашылып, жабылады, бұл агрегаттар жетегі тісті дөңгелектеріндегі белгілерді монтаж кезінде сәйкестендіру арқылы қамтамасыз етіледі.
Газ тарату механизмі — жоғарғы клапанды, тарату білігі төмен орналасқан.
Тарату білігінің 24 жұдырықшалары газ тарату фазаларына сәйкес итергіштерді 23 қозғалысқа келтіреді.
Штангалар 19 иінтақталарға 16 тербелмелі қозғалыс береді, ал олар 4 және 5 серіппелердің кедергісін жеңіп, клапандарды 25 ашады.
Клапандар серіппелердің сығу күшінің әсерімен жабылады.
Тарату білігі болаттан жасалған, жұдырықшалар мен тірек мойындары ЖЖҚ (жоғары жиілікті қыздыру) термоөңдеуінен өткен;
цилиндрлер блогының ортасында бес сырғанау мойынтірегінде орнатылады, олар антифрикциялық қорытпамен құйылған болат төлкелер болып табылады.
Төлкелердің диаметрі 740.10 моделіндегі қозғалтқыштың төлкелерімен салыстырғанда 6 мм үлкен.
Тарату білігі үлкейтілген өлшемді, 740.10 моделіндегі қозғалтқыштың тарату білігімен салыстырғанда газ тарату фазалары мен клапан жүрістері өзгертілген.
Тарату білігінің артқы ұшына тік тісті дөңгелек 3 басылған.
Тарату білігінің жетегі иінді біліктің тісті дөңгелегінен аралық тісті дөңгелектер арқылы жүзеге асырылады.
Тісті дөңгелектер болаттан жасалған, штампталған, тістері термоөңдеуден өткен.
Берілген газ тарату фазаларын қамтамасыз ету үшін тісті дөңгелектер жинау кезінде ұштарында соғылған белгілер бойынша орнатылады.
Осьтік орын ауыстырудан білік артқы тіректің мойынтірек корпусымен 2 бекітіледі, ол цилиндрлер блогына үш болтпен бекітіледі.
Артқы тіректің мойынтірек корпусының отырғызу диаметрі 740.10 моделіндегі қозғалтқыштың мойынтірек корпусымен салыстырғанда үлкен.
740.10 моделіндегі қозғалтқыштың тарату білігінің артқы тірегінің мойынтірек корпусын орнатуға жол берілмейді, өйткені бұл жүйедегі май қысымының авариялық төмендеуіне және қозғалтқыштың мерзімінен бұрын істен шығуына әкеледі.
Клапандар ыстыққа төзімді болаттан жасалған.
Клапандардың жұмыс фаскасының бұрышы 90°. Кіріс клапанының табақшасының диаметрі 51,6 мм, шығыс клапанынікі — 46,6 мм, кіріс клапанының көтерілу биіктігі — 14,2 мм, шығыс клапанынікі — 13,7 мм.
Кіріс және шығыс клапандарының табақшаларының геометриясы газдардың кірісі-шығысының тиісті газодинамикалық параметрлерін қамтамасыз етеді, сондықтан оларды 740.10 моделіндегі қозғалтқыштың клапандарына ауыстыру ұсынылмайды.
Клапандар металлокерамикадан жасалған бағыттаушы төлкелерде қозғалады.
Цилиндрге майдың кіруін болдырмау және оның күйеге кету шығынын азайту үшін клапандардың бағыттаушыларына резеңке тығыздағыш манжеталар орнатылады.
Итергіштер табақшалы типті, профильді бағыттаушы бөлігі бар, болаттан жасалған, содан кейін табақша беті ағартылған шойынмен қапталған.
Итергіш химиялық-термиялық өңдеуден өткен.
Клапан иінтақталары болаттан жасалған, штампталған, екі иінтіректі рычаг болып табылады, оның үлкен иінінің кіші иініне қатынасы 1,55 құрайды.
Кіріс және шығыс клапандарының иінтақталары ортақ тірекке орнатылады және осьтік бағытта серіппелі бекіткішпен бекітіледі.
740.11-240 қозғалтқышының клапан иінтақталары 740.10 моделіндегі қозғалтқыштың иінтақталарынан айырмашылығы қола төлкесі жоқ.
Итергіштердің бағыттаушылары цилиндрлер блогымен бірге құйылған.
Итергіш штангалары болаттан жасалған, қуыс, ұштары басылған. Штангалар 740.10 моделіндегі қозғалтқыштың штангаларынан 3 мм қысқа және олармен ауыспалы емес.
Иінтақта тірегі шойыннан жасалған, оның мойындары ЖЖҚ термиялық өңдеуінен өткен.
Мойындардың диаметрі 740.10 моделіндегі қозғалтқыштың иінтақта тірегінің мойындарымен салыстырғанда 2 мм үлкен.
Клапан серіппелері бұрандалы, әр клапанға екеуден орнатылады.
Серіппелердің орау бағыттары әртүрлі.
Сыртқы серіппенің сым диаметрі 4,8 мм, ішкі серіппенікі — 3,5 мм. Серіппелердің алдын ала орнатылатын күші 355 Н, жалпы жұмыс күші — 821 Н.
Серіппелер 740.10 моделіндегі қозғалтқыштың серіппелерімен ауыспалы.
Цилиндр қақпақтары 1 (1-сур.) әр цилиндрге жеке, алюминий қорытпасынан жасалған.
Цилиндр қақпағында блоктың салқындату қуысымен байланысатын салқындату қуысы бар.
Қақпақ түбін күшейту үшін оның шығыс каналы аймағындағы қалыңдығы ұлғайтылған және 740.10 моделіндегі қозғалтқыштың цилиндр қақпағымен салыстырғанда қосымша қырға жасалған.
Әр цилиндр қақпағы цилиндрлер блогына басылған екі орнату штифтісіне орнатылады және легірленген болаттан жасалған төрт болтпен бекітіледі.
Орнату штифтілерінің бірі бір мезгілде клапан иінтақталарын майлауға май беруге арналған төлке қызметін атқарады.
Төлке резеңке сақиналармен тығыздалған.
Қақпақта 740.10 қозғалтқышының қақпағымен салыстырғанда клапан қақпағының астынан штанга қуысына мотор майын ағызу тесігі ұлғайтылған.
Кіріс және шығыс каналдарының терезелері цилиндр қақпағының қарама-қарсы жақтарында орналасқан.
Кіріс каналы ауа зарядының оңтайлы айналмалы қозғалысын қамтамасыз ету үшін тангенциалды профильге ие, ол жұмыс процесінің параметрлері мен қозғалтқыштың экологиялық көрсеткіштерін анықтайды, сондықтан 740.10 моделіндегі қозғалтқыштың цилиндр қақпақтарына ауыстыруға жол берілмейді.
Қақпаққа шойын ұялар мен металлокерамикалық клапан бағыттаушы төлкелері басылған.
Клапан ұялары 740.10 моделіндегі қозғалтқыштың ұяларымен салыстырғанда отырғызуда ұлғайтылған тартылуға ие және өткір жиекпен бекітіледі.
Шығыс ұя мен клапан пайдаланылған газдардың шығуына азырақ кедергіні қамтамасыз ету үшін профильденген.
740.10 моделіндегі шығыс клапанын пайдалану ұсынылмайды.
«Цилиндр қақпағы — гильза» түйіспесі (газ түйіспесі) — төсемсіз (4-сур.).
Қақпақтың төменгі жазықтығындағы жонылған ойыққа болат тығыздағыш сақина 3 басылған. Осы сақина арқылы цилиндр қақпағы гильзаның бүртігіне орнатылады.
Тығыздауыштың герметикалығы тығыздағыш сақина мен цилиндр гильзасының 5 жанасатын беттерін жоғары дәлдікпен өңдеу арқылы қамтамасыз етіледі.
Тығыздағыш сақина қосымша қорғасын жабынға ие, тығыздалатын беттердің микро бұдырлықтарын өтеу үшін.
Газ түйіспесіндегі зиянды көлемдерді азайту үшін фторпласт толтырғыш төсем 4 орнатылған.
Толтырғыш төсем газ түйіспесі сақинасының шығып тұрған белдігіне кері конус арқылы тартылумен бекітіледі.
Толтырғыш төсемді пайдалану отынның үлестік шығынын және пайдаланылған газдардың түтінділігін төмендетеді. Толтырғыш төсем бір реттік пайдаланылады.
Салқындатқыш сұйықтықты айналдыру каналдарын тығыздау үшін қақпақ түбінің тесіктеріне силикон резеңкесінен жасалған тығыздағыш сақиналар 2 орнатылған.
Қақпақ пен блок арасындағы кеңістік, мотор майының ағу тесіктері және штангалардың өту тесіктері ыстыққа төзімді резеңкеден жасалған цилиндр қақпағының төсемімен 7 тығыздалған.
Қозғалтқышты жинау кезінде цилиндр қақпағын бекіту болттарын 5-суретте көрсетілген нөмірлердің өсу тәртібімен үш қабылдауда тарту керек.
Тарту моменттерінің мәндері мынадай болуы тиіс:
- 1 қабылдау — 39–49 Н·м (4–5 кгс·м) дейін;
- 2 қабылдау — 98–127 Н·м (10–13 кгс·м) дейін;
- 3 қабылдау — 186–206 Н·м (19–21 кгс·м) дейін.
Бұрап кіргізу алдында болттардың бұрандасын графит майының қабатымен майлау керек.
Болттарды тартқаннан кейін клапандар мен иінтақталар арасындағы саңылауларды реттеу қажет.
Клапан механизмі алюминий қақпақпен 15 жабылған (1-сур. қараңыз).
Шу оқшаулау және қақпақ — цилиндр қақпағы түйіспесін тығыздау үшін діріл оқшаулағыш шайба 14 және резеңке тығыздағыш төсем 19 қолданылған.
Цилиндр қақпақтарының қақпақтарын бекіту болттарын 12,7–17,6 Н·м (1,3–1,8 кгс·м) айналдыру моментімен тарту керек.
Газ тарату механизмінің негізгі ақаулары
Бөлшектердің табиғи тозуы кезінде газ тарату механизмінің жұмысындағы ауытқулар механизмнің динамикасының нашарлауына әкеледі, қосылыстардың жеделдетілген тозуына ықпал етеді.
Қозғалтқыштың барлық жүйелерінің жалпы ақаулар санының 25–27 % газ тарату механизміне тиесілі.
Газ тарату механизмінің ақауларынан туындайтын қозғалтқыштың негізгі ақаулары мыналар болуы мүмкін:
- қозғалтқыш қуатының төмендеуі, отын мен май шығынының артуы;
- пайдаланылған газдардың түтінділігінің артуы;
- 0 °C-тан жоғары температурада қозғалтқыш жүйесіндегі май қысымының төмендеуі;
- қозғалтқыштың бос жүрісте тұрақсыз жұмысы;
- қозғалтқыштың үзіліспен немесе қызып кетумен жұмысы;
- салқындату жүйесінің қосылыстарында сұйықтықтың ағуы.
Газ тарату механизмінің ақауларының белгілері цилиндр қақпағындағы соққылар болып табылады.
Цилиндр қақпағындағы сыңғырлаған соққы клапан мен иінтақтаның мұрны арасындағы үлкен жылулық саңылау салдарынан клапандардың иінтақталарға соғылуынан туындайды.
Бос жүрістегі күңгірт металдық соққы және отын беру кезінде оның күшеюі клапан серіппелерінің сынуының немесе клапандардың кептелуінің белгісі болып табылады.
Клапанның ұяға тығыз отырмауы иінтақта мұрны мен клапан арасындағы жылулық саңылау болмағанда немесе азайғанда, сондай-ақ цилиндр қақпағы — клапан ұясы қозғалмайтын қосылысының көтергіштік қабілеті бұзылғанда туындайды.
Клапан ұяға тығыз отырмаған кезде клапан мен ұя арасында жекелеген бөліктерде саңылаулар пайда болады.
Қызған газдар қысыммен және үлкен жылдамдықпен пайда болған саңылауларға өтеді, сондықтан бұл жердегі фаска беттері қарқынды коррозияланады, фасканың ұяға жақындауы нашарлайды.
Фаска бетінде жану өнімдері жинақталады, соның салдарынан қосылыстың герметикалығы бұзылады.
Клапандар мен олардың ұяларының тән зақымдарын талдау шамамен барлық зақымдардың 90 % ұя — клапан қосылысының герметикалығы бұзылған кезде пайда болатынын көрсетеді.
Жылулық саңылау ұлғайған кезде клапандардың көтерілу биіктігі азаяды, соның салдарынан цилиндрлердің толтырылуы мен тазартылуы нашарлайды, соққы жүктемелері мен газ тарату механизмі бөлшектерінің тозуы артады.
Өте кішкентай жылулық саңылаулар кезінде клапанның немесе клапан ұясының жұмыс фаскаларының жануы немесе тозуы салдарынан жану камерасының герметикалығы қамтамасыз етілмейді, қозғалтқыш компрессиясын жоғалтады, қызып кетеді және толық қуатын дамытпайды.
Газ тарату механизмінің ең жиі кездесетін ақаулары мыналар:
- ұя мен клапанның отырғызу беттерінің мерзімінен бұрын тозуы; клапанның бағыттаушы төлкесінің тозуы;
- клапан ұясы — цилиндр қақпағы қосылысында отырғызудың тұрақтылығының бұзылуы;
- цилиндр қақпағының деформациясы;
- ұя мен клапан стерженінің деформациясы;
- клапан табақшасының деформациясы; клапан стерженінің үзілуі және коррозия; итергіштерге арналған тесіктердің тозуы;
- тарату білігі төлкелерінің тозуы; тарату білігі жұдырықшаларының тозуы; клапан иінтақталарының тозуы.
Техникалық қызмет көрсетулерді орындау алдында газ тарату механизмінің жай-күйін жеке бақылау қажет, ол арнайы жабдықтың көмегімен қозғалтқышты бөлшектемей-ақ жоғарыда көрсетілген жасырын ақауларды дер кезінде анықтауға және профилактикалық және жөндеу әсерлерінің тізімін анықтауға мүмкіндік береді.
Газ тарату механизмінің техникалық жай-күйін диагностикалық параметрлер бойынша бағалау керек, ал қызмет көрсету және жөндеу операцияларын орындау қажеттілігін осы параметрлердің шекті мәндері бойынша анықтау керек.
Штангалардың тән ақауы: ұштардың отырғызуының әлсіреуі және штанга стерженінің майысуы.
Клапандардың тән ақаулары жұмыс фаскаларының тозуы, стерженнің майысуы, клапан табақшасының сынуы, клапан ұшының тозуы болып табылады.
Итергіштердің тән ақаулары табақшаның тозуы, жұмыс бетіндегі шұңқырлар, стерженнің тозуы болып табылады.
Тозған табақшалар мен итергіш стержендері хромдау арқылы қалпына келтіріледі.
Қалпына келтірілгеннен кейін клапандар цилиндр қақпақтарының ұяларында ысқыланады.
