ВАЗ-2123 қозғалтқышы — бензинді, төрт тактілі, төрт цилиндрлі, сегіз клапанды, қатарлы, бөлу білігі жоғары орналасқан.
Цилиндрлердің жұмыс тәртібі: 1—3—4—2, санау — қосалқы агрегаттар жетегінің шкивінен басталады.
Қоректендіру жүйесінің түрі — отынды таратып бүрку.
Қозғалтқышты BOSCH-M7.9.7 контроллері басқарады (Еуро-4 улылық нормалары).
Пайдаланылған газдарды шығару жүйесінде каталитикалық бейтараптандырғыш орнатылған.
Қозғалтқыштың оң жағында (автомобиль қозғалысы бойынша) орналасқан: дроссель торабы, дроссель жапқышы жағдайының датчигі және бос жүріс реттегіші бар ресивер; кіріс құбыры мен шығару коллекторы; форсункалары бар отын рельсі; басқару жүйесінің детонация және салқындатқыш сұйықтық температурасының датчиктері; термостат; салқындатқыш сұйықтық сорғысы; стартер (ілінісу картеріне бекітілген); кондиционер компрессоры (кондиционері бар автомобильде).
Қозғалтқыштың сол жағында орналасқан: генератор, рульдік басқару гидро күшейткішінің сорғысы, тұтандырғыш шамдар мен жоғары кернеу сымдары, тұтандырғыш катушкасы, май деңгейінің өлшеуіш щупы, май сүзгісі, салқындатқыш сұйықтық температурасы көрсеткішінің (аспаптар комбинациясында) және май қысымы жеткіліксіздігінің датчиктері.
Ауа массасының шығыны датчигі бар ауа сүзгісі қозғалтқыш бөлігінде қозғалтқыштың сол жағында бекітілген.
Алдыңғы жағында — қосалқы агрегаттар жетегі (поликлиндік белдікпен), иінді білік жағдайының датчигі және фаза датчигі.
Қозғалтқыш беріліс қорабымен және ілінісумен бірге қуат агрегатын құрайды, үш серпімді резеңке-металл тірекке бекітілген.
Цилиндр блогы арнайы төмен легирленген шойыннан құйылған, цилиндрлер тікелей блокта жонылған.
Цилиндрдің номиналдық диаметрі — 82,00 мм, өңдеуге рұқсат +0,05 мм.
Поршень мен цилиндр арасындағы есептік ең аз саңылау (жаңа бөлшектер үшін) 0,025–0,045 мм болуы керек.
Ол цилиндрдің ең аз диаметрі мен поршеньнің ең үлкен диаметрі арасындағы айырма ретінде анықталады және цилиндрге сол цилиндрдің класымен бірдей поршеньді орнату арқылы қамтамасыз етіледі.
Ол үшін цилиндрлер мен поршеньдер механикалық өңдеу кезінде алынған өлшемдерге қарай 0,01 мм сайын бес класқа бөлінеді.
Цилиндр класы оның диаметріне сәйкес цилиндр блогының төменгі жазықтығына латын әріптерімен таңбаланады: А — 82,00–82,01, В — 82,01–82,02, С — 82,02–82,03, D — 82,03–82,04, Е — 82,04–82,05 мм.
Жөндеу кезінде цилиндр диаметрін үлкейтілген поршеньдерге арнап 0,4 немесе 0,8 мм-ге жону арқылы ұлғайтуға болады.
Цилиндрдің шекті рұқсат етілген тозуы — диаметріне 0,15 мм.
Цилиндр блогының төменгі бөлігінде иінді біліктің бес негізгі мойынтірек тірегі бар, олардың алынбалы қақпақтары блокқа арнайы бұрандалармен бекітіледі.
Цилиндр блогындағы мойынтіректерге арналған тесіктер қақпақтар орнатылған күйде өңделеді, сондықтан қақпақтар өзара алмастырылмайды және ажырату үшін сыртқы бетіне сызықшалармен таңбаланады.
Артқы тіректің ұштық беттерінде иінді біліктің осьтік орын ауыстыруына кедергі келтіретін тіреуіш жарты сақиналарға арналған ұялар бар.
Алдыңғы жағына болат-алюминий жарты сақина (ақ түсті), ал артқы жағына металлокерамикалық (сары) орнатылады. Бұл ретте олардағы ойықтар иінді білікке қаратылуы керек.
Жарты сақиналар номиналдық және 0,127 мм-ге үлкейтілген өлшемде жеткізіледі.
Егер иінді біліктің осьтік саңылауы (люфті) 0,06–0,26 мм шегінен шықса, бір немесе екі жарты сақинаны ауыстыру қажет (пайдаланудағы иінді біліктің шекті рұқсат етілген осьтік саңылауы — 0,35 мм).
Төсемдер: иінді біліктің негізгі және шатун мойынтіректерінің төсемдері — жұқа қабырғалы болат-алюминий.
Бірінші, екінші, төртінші және бесінші негізгі мойынтірек тіректерінің жоғарғы төсемдері ішкі бетінде ойығы бар, ал үшінші тіректің жоғарғы төсемі мен қақпақтарға орнатылатын төменгі төсемдер — ойықсыз.
Негізгі және шатун мойынтіректерінің жөндеу төсемдері 0,25, 0,5, 0,75 және 1,00 мм-ге кішірейтілген иінді білік мойындарына арналып шығарылады.
Иінді білік мойындары мен мойынтірек төсемдері арасындағы номиналдық есептік диаметрлік саңылау мынадай болуы керек:
- негізгі мойынтіректер үшін — 0,026–0,073 мм (шекті рұқсат етілген саңылау — 0,15 мм);
- шатун мойынтіректері үшін — 0,02–0,07 мм (шекті рұқсат етілген саңылау — 0,1 мм).
Иінді білік — жоғары беріктіктегі шойыннан, бес негізгі және төрт шатун мойыны бар.
Білік білікпен бірге құйылған сегіз қарсы салмақпен жабдықталған (толық қарсы салмақты).
Майды негізгі мойындардан шатун мойындарына беру үшін онда тесілген арналар бар, олар преспен басылған және тойтарылған бітеуіштермен жабылған.
Бұл арналар майды тазартуға да қызмет етеді: центрден тепкіш күштің әсерінен сүзгіден өткен қатты бөлшектер мен шайырлар бітеуіштерге қарай лақтырылады.
Сондықтан білікті жөндеу және теңгеру кезінде арналарды жиналған шөгінділерден тазарту қажет.
Бітеуіштерді қайта пайдалануға болмайды — олар жаңаларымен ауыстырылады.
Иінді біліктің алдыңғы ұшына (мойнына) сегменттік шпонкаға газ тарату механизмін (ГРМ) қозғайтын жұлдызша және қосалқы агрегаттар (генератор, руль гидро күшейткішінің сорғысы және салқындатқыш сұйықтық сорғысы) жетегінің шкиві орнатылған, ол сонымен қатар иінді біліктің айналмалы тербелістерінің демпфері болып табылады.
Кондиционері бар автомобильде қосалқы агрегаттар жетегінің шкивіне иінді біліктің сомынымен кондиционер компрессоры жетегінің шкиві тартылған.
Қосалқы агрегаттар жетегінің шкивінде иінді білік жағдайының датчигі ақпаратты оқуға арналған тісті шеңбер жасалған.
Шеңбердің 58 тісі бар (шеңбер шеңбері 60 тіске бөлінген, бірақ екеуі жоқ, ойыс құрайды — бұл иінді біліктің әр айналымында синхрондау импульсін алу үшін қажет).
Шкивтің сыртқы цилиндрлік бетінде алюминий қорытпасынан құйылған ГРМ жетегінің қақпағында орнатылған иінді біліктің алдыңғы сальнигі жұмыс істейді.
ГРМ жетегінің қақпағында иінді білік жағдайының датчигіне арналған тесігі бар шығыңқы бар.
Артқы сальник алюминий қорытпасынан құйылған ұстағышқа преспен басылған, ол цилиндр блогының артқы ұшына бекітіледі.
Сальник иінді білік фланецінің бетінде жұмыс істейді.
Иінді біліктің артқы ұшына беріліс қорабының бірінші білігінің алдыңғы мойынтірегі преспен басылған.
Иінді біліктің фланеціне алты бұрандамен жалпы шайба арқылы маховик бекітіледі.
Ол шойыннан құйылған және қозғалтқышты стартермен іске қосуға арналған болат тісті шеңбер преспен басылған.
Маховикті оның шеңберінің қасындағы конус тәрізді шұңқыр 4-ші цилиндрдің шатун мойынына қарама-қарсы болатындай етіп орнатады — бұл қозғалтқышты жинағаннан кейін ЖӨН-ді анықтау үшін қажет.
Шатундар — болатты, қос таврлы қималы, қақпақтарымен бірге өңделеді.
Жинау кезінде қақпақтарды шатастырмау үшін оларға шатундарға да цилиндр нөмірі соғылады (ол шатун мен қақпақтың бір жағында болуы керек).
Шатунның төменгі басының тесіктеріне арнайы бұрандалар преспен басылған; бөлшектеу кезінде оларды бастан қағып шығаруға болмайды.
Шатунның жоғарғы басына болат-қола төлке преспен басылған.
Оның поршень саусағына арналған тесігінің диаметрі бойынша шатундар 0,004 мм қадаммен үш класқа бөлінеді (поршеньдер сияқты).
Класс нөмірі шатунның жоғарғы басына соғылады.
Шатундар сондай-ақ массасы бойынша 9 класқа бөлінеді, олар шатун өзектерінде әртүрлі түсті бояумен таңбаланады.
Қозғалтқыштың барлық шатундары массасы бойынша бір класта болуы керек, яғни бір түсті бояумен белгіленуі керек.
Поршень саусағы — болатты, түтік тәрізді қималы, қалқымалы типті (поршень күпшектерінде және шатун басында еркін айналады), түсіп кетуден поршень күпшектерінің ойықтарында орналасқан екі стопорлық серіппелі шеңбермен бекітілген.
Сыртқы диаметрі бойынша саусақтардың үш класы бөлінеді (0,004 мм сайын), олар бояумен таңбаланады:
- 1 — көк (21,970–21,974 мм);
- 2 — жасыл (21,974–21,978 мм);
- 3 — қызыл (21,978–21,982 мм).
Поршень — алюминий қорытпасынан құйылған.
Поршень юбкасы күрделі пішінді: бойлық қимасында бөшке тәрізді, ал көлденең қимасында сопақ.
Поршеньнің жоғарғы бөлігінде поршень сақиналарына арналған үш ойық жонылған.
Май сыпырғыш сақина ойығында сақинаның цилиндр қабырғаларынан жинаған майын поршень саусағына беруге арналған бұрғылаулар бар.
Поршень саусағына арналған тесік поршеньнің диаметрлік жазықтығынан 1,2 мм-ге ығысқан, сондықтан поршеньді орнату кезінде оның түбінде соғылған көрсеткіге қарау керек: ол иінді білік шкивіне қаратылуы керек.
Сыртқы диаметрі бойынша (номиналдық өлшем) поршеньдер 5 класқа бөлінеді: A — 81,965–81,975, B — 81,975–81,985, C — 81,985–81,995, D — 81,995–82,005, Е — 82,005–82,015 мм. Поршень класы оның түбіне әріппен соғылады.
Жөндеу өлшеміндегі поршеньдердің түбіне үшбұрыш (диаметрді 0,4 мм-ге ұлғайту) немесе шаршы (диаметрді 0,8 мм-ге ұлғайту) соғылады.
Қосалқы бөлшектер ретінде үш кластағы поршеньдер жеткізіледі — A, C және Е (номиналдық және жөндеу өлшемдері), бұл поршеньді цилиндрге таңдау үшін әбден жеткілікті.
Бұл ретте цилиндрді жонбай тозған цилиндрге жаңа поршеньді орнату ұсынылмайды.
Жаңа поршеньдегі жоғарғы поршень сақинасына арналған ойық ескіге қарағанда сәл жоғары болуы мүмкін, ал сақина цилиндр тозған кезде оның жоғарғы бөлігінде пайда болатын «сатыға» соғылып сынады.
Поршень саусағына арналған тесіктің диаметрі бойынша поршеньдер 3 класқа бөлінеді: 1 — 21,982–21,986, 2 — 21,986–21,990, 3 — 21,990–21,994 мм.
Класс нөмірі де поршень түбіне соғылады.
Жаңа бөлшектерде шатун мен поршеньдегі саусаққа арналған тесіктердің класы саусақтың класына сәйкес болуы керек.
Қозғалтқыш поршеньдері массасы бойынша бір класта шығарылады, сондықтан оларды бөлек таңдау қажет емес.
Поршень сақиналары поршень ойықтарында орналасқан.
Жоғарғы екі сақина — компрессиялық. Олар газдардың қозғалтқыш картеріне сызып кетуіне кедергі келтіреді және жылуды поршеньнен цилиндрге береді.
Төменгі поршень сақинасы — май сыпырғыш.
Поршень сақиналары мен поршеньдегі ойықтар арасындағы номиналдық биіктік саңылауы (щуптар жинағымен өлшенеді) мынадай болуы керек:
- жоғарғы компрессиялық сақина үшін — 0,04–0,07 мм;
- төменгі компрессиялық үшін — 0,03–0,06 мм;
- май сыпырғыш үшін — 0,02–0,05 мм.
Тозу кезіндегі шекті рұқсат етілген саңылаулар — 0,15 мм.
Барлық поршень сақиналары үшін құлыптағы саңылау 0,25–0,45 мм болуы керек.
Саңылауды щуптар жинағымен өлшейді, сақинаны арнайы калибрге немесе қозғалтқыш цилиндріне салып, поршень түбімен теңестіреді.
Цилиндр блогының басы — алюминий қорытпасынан, барлық төрт цилиндрге ортақ.
Ол цилиндр блогында екі төлкемен центрленеді және 11 бұрандамен бекітіледі.
Егер бұранда өзегінің ұзындығы 117 мм-ден асса, оны жаңасымен ауыстыру керек.
Блок пен бас арасына шөгілмейтін металл арматураланған тығыздағыш орнатылады.
Тығыздағышты қайта пайдалануға жол берілмейді.
Цилиндр блогы басының жоғарғы бөлігінде тоғыз шпилькаға бөлу білігі мойынтіректерінің алюминий корпусы бекітілген.
Ол шеткі шпилькаларға кигізілген екі төлкемен центрленеді.
Бөлу білігі мойындары мен корпус тіректері арасындағы саңылау 0,2 мм-ден аспауы керек.
Бөлу білігі — шойыннан құйылған, жұдырықшалары бетінен ағартылған, бес тіректі; иінді білік жұлдызшасынан бір қатарлы роликті шынжырмен айналдырылады.
Осьтік орын ауыстыру біліктің алдыңғы тіреуіш мойнының ойығына кіретін тіреуіш фланецпен шектелген.
Газ тарату фазаларын дұрыс орнату үшін жұлдызшаларда таңбалар бар.
Бұл ретте иінді білік жұлдызшасындағы таңба цилиндр блогындағы шығыңқымен сәйкесуі керек, ал бөлу білігі жұлдызшасындағы таңба мойынтіректер корпусындағы шығыңқымен сәйкесуі керек.
Бөлу білігінің жұлдызшасы білікке тек бір күйде орнатылады және тіреуіш және бекіткіш шайбалары бар бұрандамен тартылады.
Соңғысының мұрты жұлдызшадағы тесікке кіреді, ал бүйір бөлігі бұранда басының қырына бүгіледі.
Жұлдызшаға металл элемент — фаза датчигінің бергіші тойтарылып бекітілген.
Клапан ұяшықтары мен бағыттаушы төлкелері — шойыннан, цилиндр блогы басына преспен басылған.
Қосалқы бөлшектер ретінде сыртқы диаметрі 0,2 мм-ге үлкейтілген жөндеу төлкелері жеткізіледі.
Төлкелердегі тесіктер преспен басқаннан кейін разверткамен түпкілікті өңделеді.
Кіріс клапандары төлкелерінің тесік диаметрі — 8,022–8,040 мм, шығыс клапандарынікі — 8,029–8,047 мм.
Төлкенің ішкі бетінде майлауға арналған ойықтар кесілген: кіріс клапаны төлкесінде — бүкіл ұзындығына, шығыс клапанында — тесік ұзындығының жартысына дейін.
Төлкелердің үстіне металл-резеңке май шағылыстырғыш қалпақшалар (клапан сальниктері) білезік тәрізді болат серіппемен кигізілген.
Жаңа бағыттаушы төлкелер мен клапан өзектері арасындағы саңылаулар кіріс клапандары үшін 0,022–0,055 мм және шығыс клапандары үшін 0,029–0,062 мм шегінде болуы керек (пайдалану барысында тозу кезіндегі шекті саңылау 0,3 мм).
Клапандар — болатты; шығыс клапандары — ыстыққа төзімді болаттан жасалған бастарымен, фаскалары қапталған.
Клапандар қатар орналасқан, цилиндрлер осьтері арқылы өтетін жазықтыққа көлбеу.
Кіріс клапаны табақшасының диаметрі (37 мм) шығыс клапанынікінен (31,5 мм) үлкен.
Клапандар бөлу білігінің жұдырықшаларынан иінтіректер («рокерлер») арқылы қозғалады.
Клапан жетегіндегі саңылаулар реттелмейді.
Иінтіректің бір ұшы гидро тіректің (саңылау гидрокомпенсаторының) сфералық басына сүйенеді, ал екіншісі клапан өзегінің ұшына әсер етеді.
Қозғалтқышта INA фирмасының гидро тіректері орнатылған, олар құрылысы бойынша бұрын қолданылған гидро тіректерден ерекшеленеді.
Цилиндрлер басына алдымен болат төлке (корпус) бұралады, содан кейін оған сырғанау отырғызуымен тірек салынады.
Жинаудың бұл тәсілінде гидро тіректің прецизиялық жұбының деформациялану мүмкіндігі жойылады.
Мотор майын қысыммен гидро тіректерге беру үшін гидро тіректер корпустары мен цилиндр блогы басы арасына төрт алюминий қойынды орнатылған — әр цилиндрдің екі клапанының гидро тіректеріне бір қойынды.
Цилиндр блогы мен блок басының арнасы бойынша май бөлу білігі мойынтіректерінің корпусына, содан кейін түтік тәрізді болат рельс бойынша клапандардың гидро тіректерінің қойындыларына барады.
Рельс түтіктерінің қойындылармен қосылыстары резеңке төлкелермен тығыздалған.
INA фирмасының гидро тіректерін пайдалану жаңа клапан иінтіректерін қолдануға әкелді, оларда тіреуіш сфераның диаметрі азайды — 12 мм-ден (бұрынғы иінтіректерде) 11 мм-ге дейін.
Клапан қарама-қарсы оралған, коаксиалды (осьтік) орнатылған екі серіппенің әсерінен жабылады.
Олар төменгі ұштарымен тіреуіш шайбаларға, ал жоғарғы ұштарымен клапан өзегінің ұшындағы ойыққа кіретін екі конустық сухарьмен бекітілетін табақшаға сүйенеді.
Газ тарату механизмі шынжырының тербелістерін азайту үшін оның сол тармағында май сорғысы жетегінің білігі жұлдызшасы мен бөлу білігі жұлдызшасы арасында екі бұрандаға пластмасса тыныштандырғыш орнатылған.
Шынжырдың оң тармағы цилиндр блогы басында орнатылған серіппелі-гидравликалық тартқышпен тартылады.
Шынжырдың алдын ала керілуі (жұмыс істемейтін қозғалтқышта) серіппемен, жұмыс керілуі (қозғалтқыш іске қосылғаннан кейін) — қысыммен май берумен қамтамасыз етіледі.
Май гидро тартқышқа диаметрі 6 мм болат созылған түтікпен (ұштарымен) беріледі.
Бұл магистраль цилиндр блогының сол қабырғасындағы бұрандалы тесіктен басталады, оған апаттық май қысымы датчигінің штуцері бұралған.
Түтіктің дұрыс таңдалған иілу қаттылығы оның тербелістерін әлсіретуге мүмкіндік берді, сонымен қатар дірілді басатын резеңке қойындылары бар металл ұстағыштар қолданылады.
Түтіктің ұшы тартқыш корпусына ВАЗ артқы және толық жетекті топтары автомобильдерінің алдыңғы тежегіш механизмінің шлангін бекітуге қолданылатын бұранда-штуцермен бекітіледі.
Тартқыш плунжері шынжыр тыныштандырғышы сияқты тозуға төзімді пластмассадан жасалған башмакке қысым жасайды.
Тартқыш башмагі цилиндр блогының төменгі бөлігінде, иінді білік жұлдызшасының оң жағында орналасқан осьте айналады.
Газ тарату механизмі шынжырынан май сорғысы жетегінің білігі де қозғалады.
Оның жұлдызшасын (30 тіс) бекіту бөлу білігі жұлдызшасын (38 тіс) бекітуге ұқсас.
Білік цилиндр блогында орналасқан төлкелерде айналады және осьтік орын ауыстырулардан оның алдыңғы мойнындағы ойыққа кіретін тіреуіш фланецпен ұсталады.
Біліктің тісті шеңбері цилиндр блогының төлкесінде тігінен орнатылған май сорғысы жетегінің тісті дөңгелегімен ілініседі.
Тісті дөңгелекте бойлық тесік шлицтермен жасалған, оған төменнен май сорғысы білігінің шлицті тармағы кіреді.
Май сорғысы — тісті дөңгелекті, бір сатылы, редукциялық клапанды; цилиндр блогының төменгі бөлігінде бекітілген корпуста орнатылған.
Қабылдау патрубкі корпустың төменгі бөлігімен бірге құйылған және майды механикалық қоспалардан өрескел тазартуға арналған штампталған тормен жабылған.
Май сорғысындағы номиналдық саңылаулар мынадай болуы керек:
- тісті дөңгелектердің тістері арасында — 0,15 мм (шекті рұқсат етілген мән — 0,25 мм);
- тісті дөңгелектер (сыртқы диаметрі бойынша) мен сорғы корпусының қабырғалары арасында — 0,11–0,18 мм (шекті рұқсат етілген мән — 0,25 мм);
- тісті дөңгелектердің ұштары мен корпус жазықтығы арасында — 0,066–0,161 мм (шекті рұқсат етілген мән — 0,20 мм);
- жетектелетін тісті дөңгелек пен оның осі арасында — 0,017–0,057 мм (шекті рұқсат етілген мән — 0,10 мм);
- сорғы білігі мен корпустағы тесік арасында — 0,016–0,055 мм (шекті рұқсат етілген мән — 0,10 мм).
Қозғалтқыштың майлануы — аралас.
Қысыммен май сүзгі арқылы иінді біліктің негізгі және шатун мойынтіректеріне, клапан иінтіректерінің гидро тіректеріне, шынжыр гидро тартқышына, бөлу білігінің мойынтіректеріне және май сорғысы жетегі білігінің төлкесіне беріледі.
Шашырату арқылы май цилиндр қабырғаларына (одан әрі поршень сақиналары мен саусақтарына), «бөлу білігі жұдырықшасы — иінтірек» жұптарына, шынжырларға және клапан өзектеріне беріледі.
Май сүзгісі — толық ағынды, ажыратылмайтын, айналма және кері ағынға қарсы клапандармен.
Картер желдету жүйесі — жабық, мәжбүрлі. Жұмыс істеп тұрған қозғалтқыштың кіріс құбырындағы сирету әсерінен оның картерінен газдар май бөлгіш арқылы екі контурдың шлангтары бойынша кіріс жолына түседі.
Негізгі контурдың шлангісі (үлкенірек диаметрлі) арқылы картер газдары қозғалтқыштың ішінара және толық жүктеме режимдерінде дроссель жапқышының алдындағы кеңістікке шығарылады.
Бос жүріс контурының шлангісі арқылы картер газдары қозғалтқыштың ішінара және толық жүктеме режимдерінде де, бос жүріс режимінде де дроссель жапқышының артындағы кеңістікке шығарылады.