Рухавік ВАЗ-2123 бензінавы, чатырохтактны, чатырохцыліндравы, васьміклапанны, радны, з верхнім размяшчэннем размеркавальнага вала.
Парадак працы цыліндраў: 1—3—4—2, адлік — ад шківа прывада дапаможных агрэгатаў.
Тып сістэмы харчавання — размеркаваны ўпырск паліва.
Кіраванне рухавіком ажыццяўляе кантролер BOSCH-M7.9.7 (нормы таксічнасці Еўра-4).
У сістэме выпуску адпрацаваных газаў усталяваны каталітычны нейтралізатар.
Справа на рухавіку (па ходзе аўтамабіля) размешчаны: рэсівер з дросельным вузлом, датчыкам становішча дросельнай засланкі і рэгулятарам халастога ходу; упускная труба і выпускны калектар; паліўная рампа з фарсункамі; датчыкі дэтанацыі і тэмпературы астуджальнай вадкасці сістэмы кіравання; тэрмастат; насос астуджальнай вадкасці; стартар (замацаваны на картары счаплення); кампрэсар кандыцыянера (на аўтамабілі з кандыцыянерам).
Злева на рухавіку размешчаны: генератар, насос гідраўзмацняльніка рулявога кіравання, свечкі запальвання і правады высокага напружання, катушка запальвання, вымяральны шчуп узроўню масла, маслены фільтр, датчыкі паказальніка тэмпературы астуджальнай вадкасці (у камбінацыі прыбораў) і недастатковага ціску масла.
Паветраны фільтр з датчыкам масавай выдаткі паветра замацаваны ў маторным адсеку злева ад рухавіка.
Спераду — прывад дапаможных агрэгатаў (поліклінавым рэмянём), датчык становішча каленчатага вала і датчык фаз.
Рухавік з каробкай перадач і счапленнем утвараюць сілавы агрэгат, замацаваны на трох эластычных гумаметалічных апорах.
Блок цыліндраў рухавіка адліты са спецыяльнага нізкалегаванага чыгуну, цыліндры расточаны непасрэдна ў блоку.
Намінальны дыяметр цыліндра — 82,00 мм, допуск на апрацоўку +0,05 мм.
Разліковы мінімальны зазор паміж поршнем і цыліндрам (для новых дэталяў) павінен быць роўны 0,025–0,045 мм.
Ён вызначаецца як розніца памераў мінімальнага дыяметра цыліндра і максімальнага дыяметра поршня і забяспечваецца ўсталёўкай у цыліндр поршня таго ж класа, што і цыліндр.
Для гэтага цыліндры і поршні ў залежнасці ад памераў, атрыманых пры механічнай апрацоўцы, разбіваюць на пяць класаў праз 0,01 мм.
Клас цыліндра ў адпаведнасці з яго дыяметрам маркіруецца лацінскімі літарамі на ніжняй плоскасці блока цыліндраў: А — 82,00–82,01, В — 82,01–82,02, С — 82,02–82,03, D — 82,03–82,04, Е — 82,04–82,05 мм.
Пры рамонце дыяметр цыліндра можа быць павялічаны растачкай на 0,4 або 0,8 мм пад поршні павялічанага памеру.
Максімальна дапушчальны знос цыліндра — 0,15 мм на дыяметр.
У ніжняй частцы блока цыліндраў размешчаны пяць апор каранёвых падшыпнікаў каленчатага вала са здымнымі вечкамі, якія мацуюцца да блока спецыяльнымі балтамі.
Адтуліны ў блоку цыліндраў пад падшыпнікі апрацоўваюцца пры ўсталяваных вечках, таму вечкі не ўзаемазамяняльныя і для адрознення памаркіраваны рыскамі на вонкавай паверхні.
На торцавых паверхнях задняй апоры ёсць гнёзды для ўпорных паўколец, якія перашкаджаюць восеваму перамяшчэнню каленчатага вала.
Спераду ўстанаўліваецца сталеалюмініевае паўкольца (белага колеру), а ззаду — металакерамічнае (жоўтае). Пры гэтым пазы на іх павінны быць звернуты да каленчатага вала.
Паўкольцы пастаўляюцца намінальнага і павялічанага на 0,127 мм памераў.
Калі восевы зазор (люфт) каленчатага вала выходзіць за межы 0,06–0,26 мм, то неабходна замяніць адно або абодва паўкольцы (максімальна дапушчальны восевы зазор каленчатага вала ў эксплуатацыі — 0,35 мм).
Укладышы каранёвых і шатунных падшыпнікаў каленчатага вала — тонкасценныя сталеалюмініевыя.
Верхнія ўкладышы каранёвых падшыпнікаў першай, другой, чацвёртай і пятай апор — з праточкай на ўнутранай паверхні, а верхні ўкладыш трэцяй апоры і ніжнія ўкладышы, якія ўстанаўліваюцца ў вечкі, — без праточкі.
Рамонтныя ўкладышы каранёвых і шатунных падшыпнікаў выпускаюцца пад шыйкі каленчатага вала, паменшаныя на 0,25, 0,5, 0,75 і 1,00 мм.
Намінальны разліковы дыяметральны зазор паміж шыйкамі каленчатага вала і ўкладышамі падшыпнікаў павінен складаць:
- для каранёвых падшыпнікаў — 0,026–0,073 мм (максімальна дапушчальны зазор — 0,15 мм);
- для шатунных падшыпнікаў — 0,02–0,07 мм (максімальна дапушчальны зазор — 0,1 мм).
Каленчаты вал — з высокатрывалага чыгуну, мае пяць каранёвых і чатыры шатунныя шыйкі.
Вал забяспечаны васьмю процівагамі, адлітымі заадно з валам (поўнапроцівагавы).
Для падачы масла ад каранёвых шыек да шатунных у ім прасвідраваны каналы, закрытыя запрэсаванымі і зачаканінымі заглушкамі.
Гэтыя каналы служаць таксама для ачысткі масла: пад дзеяннем цэнтрабежнай сілы цвёрдыя часціцы і смолы, якія прайшлі праз фільтр, адкідваюцца да заглушак.
Таму пры рамонце вала і пры балансіроўцы неабходна ачышчаць каналы ад назапашаных адкладаў.
Заглушкі паўторна выкарыстоўваць нельга — іх замяняюць новымі.
На пярэднім канцы (носку) каленчатага вала на сегментнай шпонцы ўсталяваны зорачка, якая прыводзіць газаразмеркавальны механізм (ГРМ), і шкіў прывада дапаможных агрэгатаў (генератара, насоса гідраўзмацняльніка рулявога кіравання і насоса астуджальнай вадкасці), які таксама з'яўляецца дэмпферам круцільных ваганняў каленчатага вала.
На аўтамабілі з кандыцыянерам да шківа прывада дапаможных агрэгатаў гайкай каленчатага вала прыцягнуты шкіў прывада кампрэсара кандыцыянера.
На шківе прывада дапаможных агрэгатаў выкананы зубчасты вянец для счытвання інфармацыі датчыкам становішча каленчатага вала.
Вянец мае 58 зубоў (акружнасць вянца разбіта на 60 зубоў, але два адсутнічаюць, утвараючы ўпадзіну — гэта неабходна для атрымання імпульсу сінхранізацыі пры кожным абароце каленчатага вала).
Па вонкавай цыліндрычнай паверхні шківа працуе пярэдні сальнік каленчатага вала, усталяваны ў вечку прывада ГРМ, адлітым з алюмініевага сплаву.
Вечка прывада ГРМ мае прыліў з адтулінай пад датчык становішча каленчатага вала.
Задні сальнік запрэсаваны ў адліты з алюмініевага сплаву трымальнік, які мацуецца да задняга торца блока цыліндраў.
Сальнік працуе па паверхні фланца каленчатага вала.
У задні торец каленчатага вала запрэсаваны пярэдні падшыпнік першаснага вала каробкі перадач.
Да фланца каленчатага вала шасцю балтамі праз агульную шайбу мацуецца маховік.
Ён адліты з чыгуну і мае напрэсаваны стальны зубчасты вянец для пуску рухавіка стартарам.
Маховік устанаўліваюць так, каб конусападобная лунка каля яго вянца знаходзілася насупраць шатуннай шыйкі 4-га цыліндра — гэта неабходна для вызначэння ВМТ пасля зборкі рухавіка.
Шатуны — стальныя, двутаўровага сячэння, апрацоўваюцца разам з вечкамі.
Каб пры зборцы не пераблытаць вечкі, на іх, як і на шатунах, клейміцца нумар цыліндра (ён павінен знаходзіцца па адзін бок шатуна і вечка).
У адтуліны ніжняй галоўкі шатуна запрэсаваны спецыяльныя балты; пры разборцы іх нельга выбіваць з галоўкі.
У верхнюю галоўку шатуна запрэсавана сталебронзавая ўтулка.
Па дыяметры яе адтуліны пад поршневы палец шатуны падраздзяляюцца на тры класы з крокам 0,004 мм (гэтак жа, як і поршні).
Нумар класа клейміцца на верхняй галоўцы шатуна.
Шатуны таксама падраздзяляюцца на 9 класаў па масе, якія маркіруюцца фарбай розных колераў на стрыжнях шатуноў.
Усе шатуны рухавіка павінны быць аднаго класа па масе, г. зн. пазначаны фарбай аднаго колеру.
Поршневы палец — стальны, трубчастага сячэння, плаваючага тыпу (свабодна круціцца ў бобышках поршня і ў галоўцы шатуна), ад выпадзення зафіксаваны двума стопорнымі спружыннымі кольцамі, размешчанымі ў праточках бобышак поршня.
Па вонкавым дыяметры адрозніваюць тры класы пальцаў (праз 0,004 мм), якія маркіруюцца фарбай:
- 1 — сіні (21,970–21,974 мм);
- 2 — зялёны (21,974–21,978 мм);
- 3 — чырвоны (21,978–21,982 мм).
Поршань — літы з алюмініевага сплаву.
Спадніца поршня мае складаную форму: у падоўжным сячэнні яна бочачная, а ў папярочным — авальная.
У верхняй частцы поршня праточаны тры канаўкі пад поршневыя кольцы.
Канаўка маслаздымнага кольца мае свідраванні для падводу масла, сабранага кольцам са сценак цыліндра, да поршневага пальца.
Адтуліна пад поршневы палец зрушана на 1,2 мм ад дыяметральнай плоскасці поршня, таму пры ўсталёўцы поршня неабходна арыентавацца па выбітай стрэлцы на яго днішчы: яна павінна быць накіравана ў бок шківа каленчатага вала.
Па вонкавым дыяметры (намінальны памер) поршні разбіваюць на 5 класаў: A — 81,965–81,975, B — 81,975–81,985, C — 81,985–81,995, D — 81,995–82,005, Е — 82,005–82,015 мм. Клас поршня клейміцца літарай на яго днішчы.
У поршняў рамонтных памераў на днішчы выбіваецца трохвугольнік (павелічэнне дыяметра на 0,4 мм) або квадрат (павелічэнне дыяметра на 0,8 мм).
У запчаскы пастаўляюць поршні трох класаў — A, C і Е (намінальнага і рамонтных памераў), што цалкам дастаткова для падбору поршня да цыліндра.
Пры гэтым не рэкамендуецца ўстанаўліваць новы поршань у зношаны цыліндр без растачкі цыліндра.
Праточка пад верхняе поршневае кольца ў новым поршні можа аказацца крыху вышэй, чым у старым, і кольца зламаецца аб «ступеньку», якая ўтвараецца ў верхняй частцы цыліндра пры яго зносе.
Па дыяметры адтуліны пад поршневы палец поршні падраздзяляюцца на 3 класы: 1 — 21,982–21,986, 2 — 21,986–21,990, 3 — 21,990–21,994 мм.
Нумар класа таксама выбіваецца на днішчы поршня.
У новых дэталяў клас адтулін пад палец у шатуне і поршні павінен быць ідэнтычны класу пальца.
Поршні рухавіка выпускаюцца аднаго класа па масе, таму асобна падбіраць іх не патрабуецца.
Поршневыя кольцы размешчаны ў канаўках поршня.
Два верхніх кольцы — компрэсійныя. Яны перашкаджаюць прарыву газаў у картар рухавіка і адводзяць цеплыню ад поршня да цыліндра.
Ніжняе поршневае кольца — маслаздымнае.
Намінальны зазор па вышыні паміж поршневымі кольцамі і канаўкамі ў поршні (вымяраецца наборам шчупаў) павінен складаць:
- для верхняга компрэсійнага кольца — 0,04–0,07 мм;
- для ніжняга компрэсійнага — 0,03–0,06 мм;
- для маслаздымнага — 0,02–0,05 мм.
Гранічна дапушчальныя зазоры пры зносе — 0,15 мм.
Зазор у замку для ўсіх поршневых кольцаў павінен складаць 0,25–0,45 мм.
Зазор вымяраюць наборам шчупаў, уставіўшы кольца ў спецыяльны калібр або ў цыліндр рухавіка і выраўнаваўшы яго днішчам поршня.
Галоўка блока цыліндраў — з алюмініевага сплаву, агульная для ўсіх чатырох цыліндраў.
Яна цэнтруецца на блоку цыліндраў двума ўтулкамі і мацуецца 11 балтамі.
Калі даўжыня стрыжня балта перавышае 117 мм, то яго трэба замяніць новым.
Паміж блокам і галоўкай устанаўліваецца безусадачная металаарміраваная пракладка.
Паўторнае выкарыстанне пракладкі не дапускаецца.
У верхняй частцы галоўкі блока цыліндраў на дзевяці шпільках замацаваны алюмініевы корпус падшыпнікаў размеркавальнага вала.
Ён цэнтруецца на двух утулках, надзетых на крайнія шпількі.
Зазор паміж шыйкамі размеркавальнага вала і апорамі корпуса не павінен перавышаць 0,2 мм.
Размеркавальны вал — літы чыгунны з адбеленымі кулачкамі, пяціапорны; прыводзіцца ў вярчэнне аднарадным ролікавым ланцугом ад зорачкі каленчатага вала.
Восевае перамяшчэнне абмежавана ўпорным фланцам, які ўваходзіць у праточку пярэдняй апорнай шыйкі вала.
Для правільнай усталёўкі фаз газаразмеркавання на зорачках ёсць пазнакі.
Пры гэтым пазнака на зорачцы каленчатага вала павінна супасці з выступам на блоку цыліндраў, а пазнака на зорачцы размеркавальнага вала — сумясціцца з выступам на корпусе падшыпнікаў.
Зорачка размеркавальнага вала ўстанаўліваецца на вал толькі ў адным становішчы і зацягваецца балтом з апорнай і фіксуючай шайбамі.
Вусік апошняй уваходзіць у адтуліну ў зорачцы, а бакавая частка адгінаецца на грань галоўкі балта.
Да зорачкі прыклёпаны металічны элемент — задатчык датчыка фаз.
Сёдлы і накіравальныя ўтулкі клапанаў — чыгунныя, запрэсаваны ў галоўку блока цыліндраў.
У запчаскы пастаўляюцца рамонтныя ўтулкі з павялічаным на 0,2 мм вонкавым дыяметрам.
Адтуліны ва ўтулках канчаткова апрацоўваюцца разгорткай пасля запрэсоўкі.
Дыяметр адтуліны ўтулак упускных клапанаў — 8,022–8,040 мм, выпускных — 8,029–8,047 мм.
На ўнутранай паверхні ўтулкі наразаны канаўкі для змазкі: у ўтулкі ўпускнога клапана — на ўсю даўжыню, у выпускнога — да паловы даўжыні адтуліны.
Зверху на ўтулкі надзеты металагумовыя маслаадбівальныя каўпачкі (сальнікі клапанаў) з бранзалетнай стальной спружынай.
Зазоры паміж новымі накіравальнымі ўтулкамі і стрыжнямі клапанаў павінны знаходзіцца ў межах 0,022–0,055 мм для ўпускных клапанаў і 0,029–0,062 мм для выпускных (гранічны зазор пры зносе ў працэсе эксплуатацыі складае 0,3 мм).
Клапаны — стальныя; выпускныя — з галоўкамі з жаратрывалага сталі, з наплаўленымі фаскамі.
Клапаны размешчаны ў рад, нахільна да плоскасці, якая праходзіць праз восі цыліндраў.
Дыяметр талеркі ўпускнога клапана (37 мм) большы, чым выпускнога (31,5 мм).
Клапаны прыводзяцца ад кулачкоў размеркавальнага вала праз рычагі («рокеры»).
Зазоры ў прывадзе клапанаў не рэгулююцца.
Адным канцом рычаг абапіраецца на сферычную галоўку гідраапоры (гідракампенсатара зазору), а другім уздзейнічае на торец стрыжня клапана.
На рухавіку ўсталяваны гідраапоры фірмы INA, якія па канструкцыі адрозніваюцца ад гідраапор, якія ўжываліся раней.
У галоўку цыліндраў спачатку ўкручваюць сталёвую ўтулку (корпус), а ўжо ў яе на слізгальнай пасадцы ўстаўляюць апору.
Пры такім спосабе зборкі выключаецца магчымасць дэфармацыі прэцызійнай пары гідраапоры.
Для падводу маторнага масла пад ціскам да гідраапор паміж корпусамі гідраапор і галоўкай блока цыліндраў усталяваны чатыры алюмініевыя прастаўкі — адна прастаўка для гідраапор двух клапанаў кожнага цыліндра.
Па канале блока цыліндраў і галоўкі блока масла паступае да корпуса падшыпнікаў размеркавальнага вала, а затым па трубчастай стальной рампе — да праставак гідраапор клапанаў.
Злучэнні трубачак рампы з прастаўкамі ўшчыльнены гумовымі ўтулкамі.
Выкарыстанне гідраапор фірмы INA выклікала ўжыванне новых рычагоў клапанаў, у якіх паменшыўся дыяметр апорнай сферы — з 12 мм (у ранейшых рычагоў) да 11 мм.
Клапан закрываецца пад дзеяннем дзвюх спружын з процілеглай навіўкай, усталяваных кааксіяльна (сувосна).
Ніжнімі канцамі яны абапіраюцца на апорныя шайбы, а верхнімі — на талерку, якая фіксуецца двума конуснымі сухарыкамі, якія ўваходзяць у праточку на канцы стрыжня клапана.
Для памяншэння ваганняў ланцуга газаразмеркавальнага механізма на яе левай галіне паміж зорачкай валіка прывада масленага насоса і зорачкай размеркавальнага вала на двух балтах усталяваны пластмасавы супакойнік.
Правая галіна ланцуга нацягваецца спружынна-гідраўлічным нацяжнікам, усталяваным у галоўцы блока цыліндраў.
Папярэдняе нацяжэнне ланцуга (на рухавіку, які не працуе) забяспечваецца спружынай, рабочае (пасля пуску рухавіка) — подпорам масла пад ціскам.
Масла ў гідранацяжнік падаецца па стальной цэльнацягнутай трубцы дыяметрам 6 мм з наканечнікамі.
Пачынаецца гэтая магістраль ад разьбовай адтуліны на левай сценцы блока цыліндраў, у якую ўкручаны штуцар датчыка аварыйнага ціску масла.
Правільна падабраная выгінальная жорсткасць трубкі дазволіла аслабіць яе ваганні, да таго ж выкарыстоўваюцца металічныя трымальнікі з гумовымі ўстаўкамі, якія падаўляюць вібрацыю.
Наканечнік трубкі мацуецца да корпуса нацяжніка з дапамогай балта-штуцара, які ўжываецца для мацавання шланга пярэдняга тармазнога механізма аўтамабіляў задне- і поўнапрывадных сямействаў ВАЗ.
Плунжар нацяжніка цісне на башмак, выкананы, як і супакойнік ланцуга, з зносаўстойлівай пластмасы.
Башмак нацяжніка паварочваецца на восі, размешчанай у ніжняй частцы блока цыліндраў, справа ад зорачкі каленчатага вала.
Ад ланцуга газаразмеркавальнага механізма прыводзіцца і валік прывада масленага насоса.
Мацаванне яго зорачкі (30 зубоў) аналагічна мацаванню зорачкі размеркавальнага вала (38 зубоў).
Валік круціцца ва ўтулках, размешчаных у блоку цыліндраў, і ад восевых перамяшчэнняў утрымліваецца ўпорным фланцам, які ўваходзіць у праточку на яго пярэдняй шыйцы.
Зубчасты вянец валіка ўваходзіць у зачапленне з шасцярнёй прывада масленага насоса, усталяванай вертыкальна ва ўтулцы блока цыліндраў.
У шасцярні выканана падоўжная адтуліна са шліцамі, у якую знізу ўваходзіць шліцавы хваставік валіка масленага насоса.
Маслены насос — шасцярэнчасты, аднаступеньчаты, з рэдукцыйным клапанам; змантаваны ў корпусе, замацаваным у ніжняй частцы блока цыліндраў.
Прыёмны патрубак адліты заадно з ніжняй часткай корпуса і закрыты штампованай сеткай для грубай ачысткі масла ад механічных прымешак.
Намінальныя зазоры ў масленым насосе павінны складаць:
- паміж зубамі шасцярэнь — 0,15 мм (гранічна дапушчальнае значэнне — 0,25 мм);
- паміж шасцярнямі (па вонкавым дыяметры) і сценкамі корпуса насоса — 0,11–0,18 мм (гранічна дапушчальнае значэнне — 0,25 мм);
- паміж торцамі шасцярэнь і плоскасцю корпуса — 0,066–0,161 мм (гранічна дапушчальнае значэнне — 0,20 мм);
- паміж вядзёнай шасцярнёй і яе воссю — 0,017–0,057 мм (гранічна дапушчальнае значэнне — 0,10 мм);
- паміж валам насоса і адтулінай у корпусе — 0,016–0,055 мм (гранічна дапушчальнае значэнне — 0,10 мм).
Змазка рухавіка — камбінаваная.
Пад ціскам масла падаецца праз фільтр да каранёвых і шатунных падшыпнікаў каленчатага вала, гідраапор рычагоў клапанаў, гідранацяжніку ланцуга, падшыпнікаў размеркавальнага вала і ўтулцы валіка прывада масленага насоса.
Разбрызгваннем масла падаецца на сценкі цыліндраў (далей да поршневых кольцаў і пальцаў), да пар «кулачок размеркавальнага вала — рычаг», ланцугоў і стрыжняў клапанаў.
Маслены фільтр — поўнапаточны, неразборны, з перапускным і процідрэнажным клапанамі.
Сістэма вентыляцыі картара — закрытая, прымусовая. Пад дзеяннем разрэджання ва ўпускным трубаправодзе рухавіка, які працуе, газы з яго картара праз маслааддзяляльнік трапляюць ва ўпускны тракт па шлангах двух контураў.
Праз шланг (большага дыяметра) асноўнага контура картарныя газы адводзяцца на рэжымах частковых і поўных нагрузак працы рухавіка ў прастору перад дросельнай засланкай.
Праз шланг контура халастога ходу картарныя газы адводзяцца ў прастору за дросельнай засланкай як на рэжымах частковых і поўных нагрузак працы рухавіка, так і на рэжыме халастога ходу.
